Bilgi Felsefesi Nedir? (Epistemoloji)

Bilgi felsefesinin konusu, bizzat bilginin kendisi; yani bilginin oluşumu, yapısı, kaynağı, sınırı ve değeri ile ilgili problemlerdir. İnsanın sahip olduğu yetilerin bilgi oluşumundaki işlevleri, görünüşleri ve görünüşlerin ötesindeki varlığı bilmesine imkan verip vermeyeceği gibi problemler bilgi felsefesini ilgilendirmektedir.

A. Bilgi Kuramının Temel Kavramları

Bilgi kuramının adı geçen problemleri ve bunların çözümü için ortaya konulan görüşler, bazı kavram kalıplar içinde ifade edilir. Bu konuda başlıca kavramlar şunlardır: Süje (özne), obje (nesne), bilgi, doğruluk, gerçeklik (realite), temellendirme.



Süje: Bilmek isteyen kişidir.

Obje: Bilinmek istenen varlıktır.

Bilgi: Süje ile obje arasında kurulan bilinçli ilişkiden doğan üründür.

Gerçeklik: Somut olarak var olanların bütünüdür.

Doğruluk (Hakikat): Önermenin gerçeklikle uyuşması, bilginin nesnesiyle örtüşmesidir.

Mantık Doğrusu: Önermeler arasındaki tutarlılığı ve akıl yürütmelerin kurallara uygunluğunu ifade eden biçimsel bir doğruluktur.

Temellendirme: Bir bilgi ya da  görüşün gerekçelerini tutarlılık içinde ortaya koymaktır.

B. Bilgi Kuramının Temel Soruları

1) Doğru Bilginin Değeri İle İlgili Sorular

Doğru bilginin değeri, bilginin, araştırılan olaylara ve konuya uygunluğu demektir.

-Varlığın doğru bilgisine ulaşılabilir mi?
-Bilgi gerçeği verebilir mi?
-Zihnimiz hakikate erişebilir mi?
-İnsan bilgisi kesin midir?
-Doğruluk nedir?

gibi sorular bilen öznenin zihin gücünü ve bilginin değerini ortaya koymayı sağlar.

2) Doğru Bilginin Kaynağı İle İlgili Sorular

Doğru bilginin kaynağı ile ilgili sorular; gerçekliği yansıtacak hakikatin ne gibi ölçütlere dayandığı yönündedir.

-Doğru bilginin kaynağı nedir?
-Akıl ilkeleri deneyimden mi yoksa doğuştan mı gelmektedir? Bilgi duyulardan mı yoksa duyu öncesi zihin yeteneklerinden mi gelmektedir?
-Bilgi nasıl oluşur?
-Bilginin oluşmasında, dışsal başka etkenler var mıdır?

gibi sorular bilginin kaynağı sorunuyla ilgilidir.

Doğru bilginin kaynağı  veya ölçütü konusunda çeşitli yaklaşımlar görülür. Bu yaklaşımların başlıcaları şöyle sıralanabilir:

Akla dayanan bilgi doğrudur. (Rasyonalizm)
Deneye dayanan bilgi doğrudur. (Empirizm)
Hem akla hem deneye dayanan bilgi doğrudur. (Kritisizm)
Yarar ve başarı sağlayan bilgi doğrudur. (Pragmatizm)
Olgulara dayanan bilgi doğrudur. (Pozitivizm)
Duyumlara dayanan bilgi doğrudur. (Sensüalizm)
Dil çözümlemelerine dayanan bilgi doğrudur. (Analitik felsefe)
Fenomeni ifade eden özün bilgisi doğru bilgidir. (Fenomenoloji)

Görülüyor ki bilginin kaynağı hakkında birbirinden farklı, hatta birbirine karşıt yanıtlar öne sürülmüşür.

C. Doğru Bilginin İmkanı Problemi

Bilgi teorisinde temel sorulardan birisi de “Genelgeçer bir bilgi mümkün müdür?” sorusudur. Bu soru da bizi, “Doğru bilginin imkanı problemi”ne götürmektedir. Batı felsefesi tarihinde bu soruya iki şekilde yanıt verilmiştir.

Bu yanıtlar:

1.Septisizm: Doğru bilgi imkansızdır.
2.Dogmatizm: Doğru bilgi mümkündür.

1) Doğru Bilginin İmkansızlığı – Septisizm (Kuşkuculuk)

Felsefe tarihinde bazı filozoflar, doğru ve kesin bilgiye ulaşılamayacağını ileri sürmüşlerdir. Kuşkucular, İlk Çağ’da Elealılar, Sofistler ve Septiklerdir.

Metodik (Yöntemsel) Kuşkuculuk

Kuşkuculuk 17.yy’da Fransız filozof Descartes ile yeniden düşünce sahnesine çıkar. Ancak, Descartes’in kuşkuculuğu metodik kuşkuculuktur. Metodik kuşkuculuk, doğru bilgiye ulaşmanın yöntemidir.

2) Doğru Bilginin İmkanı

Doğru bilginin mümkün olduğunu kabul edenler felsefede dogmatik olarak adlandırılırlar. “Dogmatik”  kelimesi, gündelik dilde kullanıldığı gibi  “körü körüne inanma” anlamında değil, doğru bilgiye ulaşılabileceğine ilişkin bir temel kabul anlamında kullanılmaktadır.

D. Doğru Bilginin Kaynağı Problemi

Doğru bilginin imkanını kabul edenler de kendi aralarında bilginin kaynağı, sınırları ve ölçütleri konusundaki farklı görüşlerden dolayı birbirinden ayrılırlar.

Bu görüşler;

Rasyonalizm, empirizm, kritisizm, pozitivizm, analitik felsefe, pragmatizm, entüisyonizm, fenomenoloji

olarak adlandırılır.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir